پشت صحنه عجیب پرواز کالاها؛ ۳۰۰ میلیون محصول چگونه به هواپیما می رسند؟

وقتی مسافری در ارتفاع چند هزار متری یک ساندویچ، نوشیدنی، هدفون یا حتی عطر می خرد، احتمالا آخرین چیزی که به آن فکر می کند مسیری است که آن محصول پیش از رسیدن به کابین هواپیما طی کرده است. پشت خدمات ساده ای که در طول یک پرواز می بینیم، شبکه ای بزرگ از انبارداری، کنترل امنیتی، لجستیک هوایی، داده های مسافران و برنامه ریزی دقیق قرار دارد؛ شبکه ای که گاهی از خود فرودگاه هم پیچیده تر به نظر می رسد.

نمونه جالب این ماجرا را می توان در مرکز عملیات خرده فروشی شرکت هواپیمایی بریتانیایی Jet2 دید؛ مرکزی عظیم در منطقه چشایر بریتانیا که وظیفه دارد سالانه حدود ۳۰۰ میلیون قلم کالا را برای انتقال به پروازها آماده کند. از میلیون ها ساندویچ و نوشیدنی گرفته تا لوازم آرایشی، ساعت و هدفون، همه پیش از رسیدن به هواپیما باید یک مسیر کنترل شده را پشت سر بگذارند.

برای مسافرانی که موضوعات مربوط به سفر، پرواز و پشت صحنه صنعت گردشگری را دنبال می کنند، مجله دنیاگردی تلاش می کند علاوه بر معرفی مقصدها، بخش هایی از صنعت سفر را هم نشان دهد که معمولا از دید مسافر پنهان می مانند.

از سوی دیگر، ترکیه همچنان یکی از مقصدهای پرتردد سفرهای تفریحی منطقه است و کاربران هنگام برنامه ریزی سفر می توانند شرایط و قیمت تور ترکیه را بررسی کنند؛ موضوعی که اهمیت زنجیره تامین شرکت های هواپیمایی در مسیرهای پرتردد را بیشتر نشان می دهد.

پشت پرده خدماتی که مسافر داخل هواپیما می بیند

برای بسیاری از مسافران، خدمات داخل هواپیما از لحظه ای شروع می شود که مهماندار چرخ دستی را در راهروی کابین حرکت می دهد. اما آنچه در کابین دیده می شود، مرحله آخر یک فرایند طولانی است.

پیش از هر پرواز باید مشخص شود چه میزان نوشیدنی، مواد غذایی، کالاهای فروشگاهی و تجهیزات جانبی مورد نیاز است. سپس محصولات از انبار خارج می شوند، در چرخ دستی های مخصوص قرار می گیرند، کنترل امنیتی روی آنها انجام می شود و در نهایت برای انتقال به فرودگاه آماده خواهند شد.

در یک ایرلاین بزرگ که روزانه تعداد زیادی پرواز انجام می دهد، کوچک ترین اشتباه می تواند به مشکل تبدیل شود. کمبود محصول ممکن است نارضایتی مسافر ایجاد کند و بارگیری بیش از اندازه نیز به معنی حمل وزن اضافی و افزایش مصرف سوخت است.

همین مسئله باعث شده است شرکت های هواپیمایی به تدریج عملیات خرده فروشی داخل پرواز را به یک فعالیت مبتنی بر داده و لجستیک دقیق تبدیل کنند.

مرکز ۱۵۰ هزار فوت مربعی Jet2 چه کاری انجام می دهد؟

مرکز عملیات خرده فروشی Jet2 در اکتبر ۲۰۲۳ فعالیت خود را آغاز کرد. این مجموعه حدود ۱۵۰ هزار فوت مربع، یعنی نزدیک به ۱۳ هزار و ۹۰۰ متر مربع وسعت دارد.

وظیفه اصلی مرکز، آماده سازی کالاهایی است که در طول پرواز در اختیار مسافران قرار می گیرند یا به آنها فروخته می شوند. نکته جالب این است که صحبت از چند بسته کوچک خوراکی نیست؛ حجم عملیات در مقیاسی صنعتی انجام می شود.

در یک سال معمولی حدود ۳۰۰ میلیون قلم کالا از این مجموعه عبور می کند. در میان آنها میلیون ها ساندویچ، قوطی نوشیدنی، بسته های تنقلات و انواع محصولات فروشگاهی دیده می شود.

برای درک بهتر ابعاد این عملیات، کافی است بدانیم هر چرخ دستی که وارد هواپیما می شود باید بر اساس مسیر، تعداد مسافران و الگوی احتمالی خرید آنها آماده شده باشد.

از ساندویچ تا عطر؛ چه کالاهایی راهی هواپیما می شوند؟

تنوع محصول در یک پرواز مسافری بسیار بیشتر از چیزی است که در نگاه اول به نظر می رسد. شرکت های هواپیمایی علاوه بر غذا و نوشیدنی، در برخی مسیرها محصولات خرده فروشی مختلفی نیز عرضه می کنند.

تنها در عملیات سالانه این مرکز، ارقام مربوط به بعضی کالاها به چند میلیون عدد می رسد:

• حدود پنج میلیون ساندویچ، ۱۰ میلیون قوطی نوشیدنی غیرالکلی، نزدیک به شش میلیون بسته چیپس و همچنین تعداد زیادی عطر، محصولات آرایشی، ساعت، هدفون و سایر کالاهای فروشگاهی برای پروازها آماده می شوند.

هر یک از این محصولات باید در زمان درست، به مقدار درست و روی پرواز درست قرار بگیرد. بنابراین انبارداری در صنعت هواپیمایی فقط چیدن کالا روی قفسه نیست.

کالاهای داخل هواپیما چگونه آماده پرواز می شوند؟

فرایند آماده سازی از انبار آغاز می شود. کالاها بر اساس برنامه هر پرواز انتخاب و به بخش بسته بندی منتقل می شوند. سپس محصولات با الگوی مشخصی داخل چرخ دستی های کابین قرار می گیرند تا از فضای محدود آنها بیشترین استفاده شود.

مرحله	کاری که انجام می شود	دلیل اهمیت
دریافت کالا	ورود محصولات به مرکز و ثبت موجودی	کنترل دقیق انبار
انتخاب کالا	تعیین محصولات متناسب با هر پرواز	جلوگیری از کمبود یا بار اضافی
چیدمان	قرار دادن کالا در چرخ دستی مخصوص کابین	استفاده بهتر از فضای محدود
کنترل امنیتی	بررسی چرخ دستی و محتویات آن	حفظ ایمنی پرواز
انتقال	ارسال تجهیزات آماده به فرودگاه	تحویل به موقع به هواپیما
بازگشت و شمارش	بررسی کالاهای مصرف نشده	برنامه ریزی پرواز بعدی

پس از پایان پرواز، داستان تمام نمی شود. چرخ دستی ها دوباره باز می گردند، موجودی باقی مانده بررسی می شود و اطلاعات فروش می تواند برای تصمیم گیری درباره پرواز بعدی مورد استفاده قرار گیرد.

چرا کالاهای داخل هواپیما از دستگاه X-Ray عبور می کنند؟

یکی از جالب ترین بخش های عملیات به کنترل امنیتی مربوط می شود. مسافران در فرودگاه از کنترل امنیتی عبور می کنند، اما کالاهایی که وارد هواپیما می شوند نیز نمی توانند بدون بررسی به کابین برسند.

مرکز Jet2 به چهار دستگاه اختصاصی X-Ray مجهز شده است. چرخ دستی های حاوی کالا پیش از ارسال مورد بررسی قرار می گیرند.

این موضوع نشان می دهد امنیت پرواز فقط به کنترل مسافر و چمدان محدود نمی شود. زنجیره تامین نیز باید تحت نظارت باشد، زیرا هر وسیله ای که وارد هواپیما می شود بخشی از محیط امنیتی پرواز محسوب می شود.

کارکنان و بازدیدکنندگان مجموعه نیز با محدودیت های امنیتی روبرو هستند و ورود به بخش های مختلف بدون کنترل امکان پذیر نیست.

آیا یک انبار هواپیمایی واقعا شبیه فرودگاه است؟

جالب اینکه یکی از مدیران این مجموعه آن را نوعی «فرودگاه بدون باند» توصیف کرده است. این تعبیر چندان هم عجیب نیست.

فضای مرکز دارای سیستم های نظارتی، بخش کنترل، مسیرهای مشخص ورود و خروج و مقررات امنیتی سختگیرانه است. حتی فعالیت بخش لجستیک نیز شباهت هایی به عملیات فرودگاهی دارد؛ با این تفاوت که به جای جابه جایی مسافران، صدها میلیون محصول در آن حرکت می کند.

کرونا چگونه مسیر زنجیره تامین ایرلاین ها را تغییر داد؟

همه گیری کرونا ضربه سنگینی به صنعت هواپیمایی وارد کرد. زمانی که محدودیت های سفر کاهش یافت و پروازها دوباره افزایش پیدا کردند، شرکت ها با مشکل تازه ای روبرو شدند: زنجیره تامین هنوز به شرایط عادی بازنگشته بود.

بسیاری از ایرلاین ها برای تامین غذا، نوشیدنی و کالاهای داخل هواپیما به پیمانکاران خارجی وابسته هستند. اختلال در فعالیت هر یک از این شرکت ها می تواند مستقیما روی عملیات پرواز تاثیر بگذارد.

Jet2 پس از تجربه این شرایط تصمیم گرفت کنترل بیشتری روی زنجیره تامین خود داشته باشد و بخشی از فعالیت هایی را که معمولا به شرکت های دیگر سپرده می شود، به صورت مستقیم مدیریت کند.

راه اندازی مرکز اختصاصی خرده فروشی یکی از نتایج همین تصمیم بود.

داده های مسافران چگونه تعیین می کنند چه چیزی وارد هواپیما شود؟

شاید جذاب ترین قسمت ماجرا جایی باشد که لجستیک با داده ترکیب می شود.

یک فروشگاه عادی معمولا نمی داند چند ساعت بعد دقیقا چه کسانی وارد فروشگاه خواهند شد، اما شرکت هواپیمایی پیش از پرواز اطلاعات زیادی درباره ترکیب مسافران خود دارد.

تعداد مسافران، مقصد، زمان پرواز و سابقه فروش در مسیرهای مشابه می تواند برای پیش بینی تقاضا استفاده شود. در نتیجه لازم نیست تمام هواپیماها دقیقا با یک ترکیب یکسان از محصولات بارگیری شوند.

برای مثال ممکن است الگوی خرید مسافران یک مسیر تفریحی با مسیر دیگری متفاوت باشد. حتی زمان پرواز نیز می تواند روی تقاضای غذا و نوشیدنی تاثیر بگذارد.

این مدل که در صنعت با مفاهیمی مانند Airline Retail Analytics و In-flight Retail شناخته می شود، به شرکت هواپیمایی اجازه می دهد موجودی هر پرواز را دقیق تر تنظیم کند.

چرا ۱۰۰ کیلوگرم وزن اضافی مهم است؟

صد کیلوگرم شاید در مقایسه با وزن یک هواپیمای مسافربری عدد بزرگی به نظر نرسد، اما وقتی همین وزن در صدها یا هزاران پرواز حمل شود، نتیجه متفاوت خواهد بود.

بر اساس برآورد خود شرکت، استفاده از داده برای انتخاب دقیق تر کالاها باعث شده حدود ۱۰۰ کیلوگرم بار غیرضروری در هر پرواز حذف شود.

کاهش وزن هواپیما به کاهش مصرف سوخت کمک می کند. برآورد اعلام شده برای این سیستم، صرفه جویی سالانه بیش از ۱۲۰۰ تن سوخت و کاهش بیشتر از ۳۹۰۰ تن انتشار کربن است.

البته این اعداد را باید در چارچوب عملیات همین شرکت دید و نمی توان نتیجه آن را بدون بررسی به تمام ایرلاین ها تعمیم داد. نوع هواپیما، مسافت پرواز، تعداد مسافران و شرایط عملیاتی بر مصرف سوخت تاثیر می گذارند.

آیا کاهش بار هواپیما واقعا مصرف سوخت را کمتر می کند؟

پاسخ کوتاه، بله است. هرچه جرم هواپیما بیشتر باشد، برای حرکت، اوج گیری و ادامه پرواز انرژی بیشتری مورد نیاز خواهد بود.

به همین دلیل ایرلاین ها تنها به سوخت یا بار تجاری توجه نمی کنند. حتی وزن تجهیزات کابین، آب آشامیدنی، مواد غذایی و کالاهای فروشگاهی نیز در مدیریت وزن هواپیما اهمیت دارد.

نکته اصلی این است که هدف حذف خدمات نیست؛ هدف این است که چیزی که احتمال استفاده یا فروش آن بسیار کم است، بی دلیل هزاران کیلومتر با هواپیما حمل نشود.

نقش اتوماسیون در پشت صحنه پروازها چیست؟

این مرکز در نخستین هفته های فعالیت خود بیشتر به نیروی انسانی متکی بود، اما روند خودکارسازی خیلی زود آغاز شد.

امروز نوارهای انتقال، سامانه های انبارش و تجهیزات مکانیزه بخش مهمی از جابه جایی کالا را انجام می دهند. هدف این است که صدها هزار محصول با کمترین خطا بین بخش های مختلف حرکت کنند.

در فصل شلوغ تابستان، مرکز می تواند به صورت ۲۴ ساعته فعالیت داشته باشد و در دیگر بخش های سال نیز فعالیت روزانه آن به حدود ۱۸ ساعت می رسد.

چنین حجمی از عملیات بدون هماهنگی دقیق میان انسان، نرم افزار و تجهیزات مکانیکی عملا دشوار است.

آیا ربات ها جای کارکنان را می گیرند؟

در حال حاضر خودکارسازی بیشتر به معنی تغییر نوع فعالیت نیروی انسانی است تا حذف کامل آن. دستگاه ها می توانند انتقال و دسته بندی تکراری کالاها را سریع تر انجام دهند، اما کنترل کیفیت، مدیریت عملیات، رسیدگی به خطاها و تصمیم گیری همچنان به نیروی انسانی نیاز دارد.

Jet2 نیز برنامه دارد طی سال های آینده سطح اتوماسیون مرکز را افزایش دهد.

چرا ایرلاین ها به سمت انبارهای متمرکز می روند؟

مدل سنتی می تواند شامل چندین انبار کوچک در اطراف فرودگاه های مختلف باشد. چنین ساختاری انعطاف پذیری دارد، اما مدیریت موجودی در چند نقطه نیز پیچیده است.

در مدل متمرکز، بخش بزرگی از موجودی از یک مرکز مدیریت می شود. این روش می تواند اطلاعات دقیق تری درباره مقدار کالا، مصرف، کسری و تقاضای آینده در اختیار شرکت قرار دهد.

البته تمرکز بیش از اندازه نیز ریسک خود را دارد. اختلال در یک مرکز بزرگ می تواند بخش قابل توجهی از شبکه را تحت تاثیر قرار دهد. بنابراین طراحی مسیرهای جایگزین و برنامه اضطراری در چنین سیستم هایی اهمیت زیادی دارد.

پشت صحنه پرواز چه تاثیری بر تجربه مسافر دارد؟

مسافر معمولا نتیجه کار را می بیند، نه فرایند آن را. اگر نوشیدنی مورد نظرش موجود باشد، غذا به اندازه کافی بارگیری شده باشد و خدمات بدون تاخیر انجام شود، احتمالا هیچ وقت درباره انبار مرکزی شرکت هواپیمایی فکر نمی کند.

اما دقیقا همین نامرئی بودن عملیات نشانه عملکرد درست آن است.

زنجیره تامین نامناسب می تواند باعث کمبود کالا، افزایش هزینه، اتلاف مواد غذایی، حمل بار اضافی یا حتی تاخیر در آماده سازی هواپیما شود. به همین دلیل بخش لجستیک یکی از اجزای مهم تجربه سفر است، هرچند نام آن کمتر از خلبان، مهماندار یا فرودگاه شنیده می شود.

ترکیه چرا در شبکه پروازی شرکت های اروپایی اهمیت دارد؟

ترکیه یکی از بازارهای مهم گردشگری برای مسافران اروپایی است و مقاصد تفریحی آن حجم قابل توجهی از پروازهای فصلی را جذب می کنند. همین حجم سفر باعث می شود مدیریت غذا، نوشیدنی و کالاهای مورد نیاز کابین در مسیرهای پرتقاضا اهمیت بیشتری پیدا کند.

برای مسافر ایرانی نیز بررسی برنامه سفر، زمان پرواز، هتل و خدمات تور اهمیت زیادی دارد و صفحه تور استانبول می تواند نقطه شروع مناسبی برای بررسی گزینه های سفر به یکی از پرترددترین مقصدهای ترکیه باشد.

سوالات مهم درباره پشت صحنه حمل کالا در هواپیما

آیا این کالاها همان بار تجاری هواپیما هستند؟

خیر. بخش مهمی از کالاهایی که در این مرکز آماده می شوند مربوط به خدمات و خرده فروشی داخل هواپیما هستند. بار تجاری یا Air Cargo فرایند جداگانه ای دارد و معمولا در بخش بار هواپیما یا هواپیماهای باری حمل می شود.

چرا ایرلاین باید بداند مسافر چه چیزی می خرد؟

دانستن الگوی تقاضا به شرکت کمک می کند محصولاتی را بارگیری کند که احتمال مصرف یا فروش آنها بیشتر است. نتیجه می تواند کاهش اتلاف، مدیریت بهتر موجودی و جلوگیری از حمل وزن غیرضروری باشد.

آیا تمام ایرلاین ها مرکز اختصاصی دارند؟

خیر. بسیاری از شرکت های هواپیمایی بخشی از خدمات کترینگ و تامین کالا را به پیمانکاران تخصصی واگذار می کنند. داشتن مرکز اختصاصی به اندازه شبکه پروازی، مدل کسب و کار و استراتژی شرکت بستگی دارد.

آیا کالاهای کابین هم کنترل امنیتی می شوند؟

بله. محصول و تجهیزی که وارد محیط امن هواپیما می شود باید بر اساس ضوابط مربوط کنترل شود. در نمونه Jet2، چرخ دستی های کالا با تجهیزات X-Ray بررسی می شوند.

بزرگ ترین مزیت تحلیل داده در این فرایند چیست؟

مهم ترین مزیت، نزدیک کردن مقدار کالا به تقاضای واقعی هر پرواز است. اگر یک محصول در یک مسیر فروش کمی داشته باشد، منطقی نیست مقدار زیادی از آن در تمام پروازها حمل شود.

آنچه مسافر نمی بیند، بخش بزرگی از صنعت هوانوردی است

هواپیما فقط با خلبان، مهماندار و کارکنان فرودگاه به مقصد نمی رسد. پشت هر پرواز، شبکه بزرگی از برنامه ریزان، انبارداران، نیروهای امنیتی، متخصصان داده، تکنسین ها و کارکنان لجستیک فعالیت می کنند.

مرکزی که سالانه حدود ۳۰۰ میلیون قلم کالا را مدیریت می کند، نمونه روشنی از مقیاسی است که صنعت سفر امروز به آن رسیده است. حتی یک ساندویچ ساده که در ارتفاع چند هزار متری تحویل مسافر می شود، ممکن است پیش از آن از سامانه انبارداری، خط انتقال، کنترل موجودی، دستگاه X-Ray و چند مرحله برنامه ریزی عبور کرده باشد.

جمع بندی

پشت صحنه پرواز کالاها نشان می دهد صنعت هوانوردی فقط درباره هواپیما و فرودگاه نیست. زنجیره تامین، امنیت، تحلیل داده و مدیریت وزن نیز مستقیما بر هزینه، کیفیت خدمات و حتی مصرف سوخت تاثیر می گذارند.

مرکز عملیات Jet2 نمونه ای از تغییر رویکرد ایرلاین ها به این بخش است؛ جایی که صدها میلیون محصول با کمک داده و سامانه های مکانیزه برای پروازها آماده می شوند. استفاده از اطلاعات تقاضا نیز باعث شده شرکت به جای پر کردن هواپیما با موجودی یکسان، ترکیب کالا را متناسب با هر پرواز تنظیم کند.

دفعه بعد که در هواپیما یک نوشیدنی، خوراکی یا محصول فروشگاهی دریافت می کنید، احتمالا داستان پشت آن کمی متفاوت به نظر خواهد رسید. آن محصول پیش از رسیدن به صندلی شما، سفری را آغاز کرده است که خیلی زودتر از بلند شدن هواپیما شروع می شود.