میلان را بسیاری با هفته مد، برندهای لوکس، معماری باشکوه، کلیسای جامع و خیابان های شلوغش می شناسند؛ اما این کلان شهر ایتالیایی طی سال های اخیر با چالشی روبرو بوده که کمتر با تصویر پرزرق وبرق آن هماهنگ است: آلودگی هوا. موقعیت جغرافیایی خاص میلان در دشت پو، تراکم بالای جمعیت، فعالیت های صنعتی، ترافیک و محدود بودن گردش هوا باعث شده آلودگی برای ساکنان این شهر به مسئله ای جدی تبدیل شود. حالا میلان می خواهد همین نقطه ضعف را به یکی از مهم ترین پروژه های محیط زیستی اروپا تبدیل کند.
برنامه ای که با نام Forestami شناخته می شود، قرار است تا سال ۲۰۳۰ با کاشت مجموعا سه میلیون درخت و درختچه، افزایش پوشش سبز و بازگرداندن طبیعت به بخش هایی از فضای شهری، چهره منطقه کلان شهری میلان را تغییر دهد. اهمیت این پروژه تا جایی پیش رفته که به عنوان یکی از نمونه های مهم احیای اکوسیستم شهری در سطح جهان مورد توجه قرار گرفته است.
برای مسافرانی که شهرهای بزرگ جهان را فراتر از جاذبه های کلاسیک دنبال می کنند، چنین تغییراتی می تواند تصویر تازه ای از آینده گردشگری شهری بسازد. در دنیاگردی نیز شناخت مقصد فقط به معرفی هتل، پرواز و مراکز خرید محدود نمی شود؛ کیفیت زندگی شهری، محیط زیست، حمل و نقل و پروژه هایی که تجربه مسافر را تغییر می دهند، بخشی از شناخت واقعی یک مقصد هستند.
این موضوع حتی برای مسافرانی که در مرحله مقایسه مقصدهای خارجی هستند اهمیت دارد. برای نمونه، فردی که پیش از انتخاب سفر شرایط اروپا را با گزینه های نزدیک تر و اطلاعاتی مانند قیمت تور ترکیه مقایسه می کند، معمولا فقط هزینه سفر را نمی سنجد و عواملی مانند کیفیت هوای مقصد، فضای سبز، حمل و نقل و کیفیت محیط شهری نیز می توانند بر تصمیم او اثر بگذارند.
چرا آلودگی هوا در میلان به یک مشکل جدی تبدیل شده است؟
مشکل میلان فقط تعداد خودروها یا فعالیت کارخانه ها نیست. یکی از مهم ترین دلایل ماندگاری آلودگی هوا در این منطقه، موقعیت جغرافیایی آن است. میلان در دشت پو یا Po Valley قرار دارد؛ منطقه ای که رشته کوه های آلپ و آپنین آن را تا حد زیادی احاطه کرده اند. در چنین شرایطی، گردش طبیعی هوا همیشه به اندازه شهرهای ساحلی یا مناطق بادخیز نیست و آلاینده ها می توانند برای مدت بیشتری در لایه های نزدیک سطح زمین باقی بمانند.
در کنار این وضعیت طبیعی، تراکم بالای جمعیت، حمل و نقل جاده ای، فعالیت های صنعتی و کشاورزی گسترده در شمال ایتالیا نیز بر کیفیت هوا تاثیر می گذارد. به همین دلیل موضوع کاهش آلودگی در میلان را نمی توان تنها با محدود کردن خودروها حل کرد.
مدیران شهری و پژوهشگران به تدریج به این نتیجه رسیدند که طبیعت باید دوباره به بخشی از زیرساخت شهر تبدیل شود. از همین نقطه است که مفهوم Urban Forestry یا جنگل کاری شهری در میلان اهمیت پیدا می کند.
Forestami چیست و چرا برای آینده میلان اهمیت دارد؟
Forestami پروژه ای برای افزایش سرمایه طبیعی منطقه کلان شهری میلان است. این طرح از پژوهش هایی شکل گرفت که با مشارکت دانشگاه پلی تکنیک میلان و مجموعه ای از نهادهای شهری و منطقه ای انجام شد و از سال ۲۰۱۹ وارد مرحله ای گسترده تر شد.
هدف اصلی پروژه ساده به نظر می رسد: افزایش تعداد درختان. اما در عمل Forestami چیزی فراتر از یک کمپین درختکاری است. برنامه ریزان می خواهند شبکه ای از فضاهای سبز، پارک ها، درختان خیابانی، مناطق طبیعی و زمین های احیا شده ایجاد کنند که بتواند تاثیر واقعی بر کیفیت زندگی شهری داشته باشد.
بر اساس اهداف اعلام شده، تا سال ۲۰۳۰ قرار است مجموعا سه میلیون درخت در منطقه کلان شهری میلان کاشته شود. این رقم تقریبا معادل یک درخت به ازای هر ساکن منطقه است. در کنار آن، برنامه افزایش حدود ۵ درصدی پوشش تاج درختی و احیای ۲۵۵ هکتار از اراضی شهری تخریب شده نیز دنبال می شود.
این ۲۵۵ هکتار مساحتی تقریبا معادل بیش از ۳۵۰ زمین فوتبال دارد؛ عددی که نشان می دهد پروژه تنها درباره کاشت چند ردیف درخت در حاشیه خیابان ها نیست.
میلان دقیقا چه بخش هایی از شهر را احیا می کند؟
یکی از نکات مهم Forestami انتخاب زمین هایی است که پیش از این استفاده محیط زیستی چندانی نداشته اند. برخی از این نقاط در گذشته سایت صنعتی، پارکینگ، محوطه انبار یا فضای رها شده شهری بوده اند.
احیای چنین زمین هایی دو نتیجه همزمان دارد. نخست اینکه فضای سبز تازه بدون نیاز به تخریب طبیعت موجود ایجاد می شود و دوم اینکه نقاطی که سال ها از کیفیت محیطی پایینی برخوردار بوده اند دوباره وارد چرخه زندگی شهری می شوند.
مهم ترین اهداف این برنامه را می توان چنین خلاصه کرد:
- افزایش پوشش درختی و ایجاد سایه در مناطق متراکم شهری
- کاهش اثر جزیره گرمایی و تعدیل دمای محله ها در روزهای گرم
- جذب بخشی از آلاینده ها و ذرات معلق موجود در هوا
- ایجاد زیستگاه برای پرندگان، حشرات گرده افشان و دیگر گونه های شهری
- تبدیل زمین های صنعتی و بلااستفاده به فضاهای قابل استفاده برای شهروندان
نکته مهم این است که تاثیر این اقدامات یک شبه دیده نمی شود. درختان برای رشد به زمان، نگهداری، آبیاری و مدیریت اصولی نیاز دارند و موفقیت واقعی پروژه زمانی مشخص خواهد شد که پوشش سبز ایجاد شده بتواند در سال های آینده پایدار بماند.
سه میلیون درخت چگونه می توانند کیفیت زندگی در میلان را تغییر دهند؟
درخت در شهر فقط عنصر تزئینی نیست. در یک کلان شهر متراکم، درختان بخشی از زیرساخت محیطی محسوب می شوند. سایه درختان می تواند دمای سطح خیابان و پیاده رو را کاهش دهد و تبخیر آب از برگ ها نیز در خنک شدن محیط اطراف نقش دارد.
این مسئله در دوره ای که شهرهای اروپایی با موج های گرمای شدیدتر روبرو می شوند اهمیت بیشتری پیدا می کند. سطوح آسفالت و بتن گرما را در طول روز جذب می کنند و شب آن را پس می دهند؛ پدیده ای که به عنوان جزیره گرمایی شهری یا Urban Heat Island شناخته می شود.
گسترش فضای سبز می تواند شدت این پدیده را در برخی مناطق کاهش دهد. درختان همچنین کربن را ذخیره می کنند و برگ های آنها قادر است بخشی از ذرات و آلاینده های هوا را جذب یا به دام اندازد.
البته نباید تصور کرد که کاشت درخت جایگزین سیاست های کنترل انتشار آلاینده ها است. اگر میزان ترافیک و تولید آلاینده ها بدون تغییر باقی بماند، فضای سبز به تنهایی نمی تواند مشکل آلودگی هوای یک کلان شهر را حل کند. اهمیت مدل میلان در ترکیب راه حل های طبیعی با برنامه ریزی شهری است.
آمار کلیدی پروژه سبز میلان
| شاخص | هدف یا وضعیت پروژه |
|---|---|
| هدف کاشت درخت | ۳ میلیون درخت تا سال ۲۰۳۰ |
| افزایش پوشش تاج درختی | حدود ۵ درصد |
| زمین شهری هدف برای احیا | ۲۵۵ هکتار |
| معادل تقریبی مساحت احیا | بیش از ۳۵۰ زمین فوتبال |
| محدوده اجرا | منطقه کلان شهری میلان |
| محور اصلی | جنگل کاری شهری، کاهش گرما، بهبود کیفیت هوا و افزایش تنوع زیستی |
این اعداد نشان می دهند Forestami بیش از یک پروژه زیباسازی شهری است. هدف نهایی آن تغییر رابطه شهر و طبیعت در یکی از مهم ترین مناطق اقتصادی اروپا است.
بوسکو ورتیکاله؛ نمادی که قبل از Forestami نگاه ها را به میلان جلب کرد
پیش از آنکه Forestami به پروژه ای در مقیاس کلان شهری تبدیل شود، میلان یک نماد مشهور از معماری سبز داشت: Bosco Verticale یا «جنگل عمودی».
این مجموعه مسکونی شامل دو برج است که نمای آنها با صدها درخت و هزاران گیاه پوشیده شده و طراحی آن با نام استفانو بوئری گره خورده است. بوسکو ورتیکاله نشان داد فضای سبز الزاما نباید فقط روی سطح زمین توسعه پیدا کند.
در شهری که قیمت زمین بالا و فضای قابل ساخت محدود است، استفاده از تراس ها، بام ها و نماهای ساختمان می تواند بخشی از شبکه سبز شهر باشد. این ایده امروز در بسیاری از بحث های مربوط به معماری پایدار و Green Architecture مطرح است.
با این حال Forestami یک گام فراتر می رود. جنگل عمودی پروژه ای معماری است، اما Forestami در مقیاس شهر و منطقه عمل می کند و پارک ها، خیابان ها، زمین های رها شده، مدارس و فضاهای عمومی را نیز وارد معادله می کند.
چرا سازمان ملل پروژه میلان را مورد توجه قرار داد؟
اهمیت Forestami تنها به تعداد درختانی که قرار است کاشته شوند مربوط نیست. ویژگی اصلی پروژه این است که احیای طبیعت در محیطی بسیار شهری، پرتراکم و صنعتی انجام می شود.
در بسیاری از پروژه های احیای اکوسیستم، تمرکز روی جنگل ها، تالاب ها، رودخانه ها یا زمین های کشاورزی آسیب دیده است. میلان اما نشان می دهد Restoration یا احیای طبیعت می تواند در دل یک کلان شهر نیز اتفاق بیفتد.
در سال ۲۰۲۶ این برنامه در سطح بین المللی به عنوان یکی از نمونه های شاخص احیای اکوسیستم مورد توجه قرار گرفت. این اتفاق برای میلان اهمیت نمادین زیادی دارد؛ شهری که همزمان با مسئله آلودگی هوا دست و پنجه نرم می کند، حالا تلاش دارد بخشی از پاسخ جهانی به بحران طبیعت و تغییرات اقلیمی باشد.
آیا میلان واقعا از یک شهر آلوده به یک شهر سبز تبدیل شده است؟
پاسخ کوتاه این است: هنوز نه.
استفاده از عبارت «تبدیل شدن» نباید این تصور را ایجاد کند که مشکل آلودگی میلان حل شده است. آلودگی هوا همچنان یکی از چالش های جدی منطقه لومباردی و دشت پو است و رسیدن به هدف سه میلیون درخت نیز تا سال ۲۰۳۰ ادامه دارد.
آنچه تغییر کرده، رویکرد شهر است. میلان از مرحله ای که فضای سبز بیشتر نقش تزئینی داشت به سمت مدلی حرکت می کند که طبیعت را بخشی از زیرساخت شهری می بیند.
این تفاوت مهمی است. یک شهر زمانی واقعا سبزتر می شود که درخت و پوشش گیاهی در طراحی خیابان، ساختمان، پارکینگ، مدرسه، شبکه حمل و نقل و توسعه محله ها حضور داشته باشند، نه اینکه تنها چند پارک جدا از بافت شهری ایجاد شود.
آیا درختکاری واقعا می تواند آلودگی هوا را کاهش دهد؟
درختان چه تاثیری بر ذرات معلق دارند؟
برگ درختان می تواند بخشی از ذرات معلق موجود در هوا را روی سطح خود نگه دارد. برخی گونه ها در این زمینه موثرتر از گونه های دیگر هستند و به همین دلیل انتخاب نوع درخت در پروژه های جنگل کاری شهری اهمیت زیادی دارد.
آیا هرچه درخت بیشتر باشد هوا حتما پاک تر می شود؟
نه لزوما. طراحی نامناسب فضای سبز در خیابان های باریک حتی ممکن است جریان هوا را محدود کند. علاوه بر این، برخی گونه ها آلرژی بیشتری ایجاد می کنند یا برای شرایط آب و هوایی شهر مناسب نیستند. بنابراین جنگل کاری شهری یک موضوع تخصصی است و تنها با بالا بردن تعداد درختان نمی توان درباره موفقیت آن قضاوت کرد.
مهم ترین مزیت درختان برای شهر چیست؟
پاسخ به محله و شرایط اقلیمی بستگی دارد. کاهش دما، سایه، مدیریت آب باران، بهبود تنوع زیستی، جذب کربن، کاهش بخشی از آلودگی هوا و ایجاد فضای عمومی دلپذیرتر از مهم ترین مزایای فضای سبز شهری هستند.
چرا پروژه میلان برای دیگر شهرهای جهان مهم است؟
بخش بزرگی از جمعیت جهان در شهرها زندگی می کند و بسیاری از کلان شهرها با مشکلات مشابهی روبرو هستند: گرمای شدید، آلودگی، کمبود فضای عمومی، سیلاب های ناگهانی و کاهش تنوع زیستی.
مدل میلان یک پیام ساده دارد؛ برای بازگرداندن طبیعت همیشه لازم نیست شهر را ترک کرد.
فضای یک پارکینگ قدیمی، محوطه متروکه کارخانه، حاشیه یک بزرگراه، بام یک ساختمان یا حیاط یک مدرسه می تواند بخشی از یک شبکه محیط زیستی بزرگ تر شود. اگر این نقاط به صورت پراکنده و بدون برنامه ایجاد شوند اثر محدودی دارند، اما وقتی در قالب یک شبکه سبز طراحی شوند می توانند ارتباط میان زیستگاه ها را افزایش دهند.
همین ویژگی است که Forestami را برای برنامه ریزان شهری جذاب کرده است.
پروژه Forestami چه ارتباطی با گردشگری میلان دارد؟
در نگاه اول ممکن است جنگل کاری شهری ارتباط مستقیمی با گردشگری نداشته باشد، اما کیفیت محیط شهری یکی از عوامل مهم تجربه سفر است.
مسافری که ساعت ها در خیابان های یک شهر قدم می زند، بیش از شهروندی که مسیرهای روزمره مشخصی دارد با فضای عمومی، سایه، پارک ها، کیفیت هوا و امکان پیاده روی مواجه می شود. افزایش فضای سبز می تواند مسیرهای پیاده را جذاب تر کند و نقاط تازه ای برای استراحت، عکاسی و تجربه زندگی محلی بسازد.
برای میلان این مسئله اهمیت ویژه ای دارد. این شهر سالانه میزبان مسافران تجاری، علاقه مندان به مد، معماری، فوتبال، هنر و خرید است. تغییر کیفیت فضای عمومی می تواند تجربه همه این گروه ها را تحت تاثیر قرار دهد.
از سوی دیگر، گردشگری پایدار دیگر فقط درباره هتل های دوستدار محیط زیست نیست. شهری که برای مقابله با گرما، آلودگی و کاهش تنوع زیستی برنامه بلندمدت دارد، می تواند تصویر متفاوتی در ذهن گردشگران آینده ایجاد کند.
آیا Forestami می تواند تا سال ۲۰۳۰ به هدف خود برسد؟
کاشت سه میلیون درخت در یک منطقه شهری کار ساده ای نیست. مسئله فقط پیدا کردن محل کاشت نیست؛ تامین نهال، انتخاب گونه مناسب، آماده سازی خاک، آبیاری، نگهداری و جایگزینی درختانی که از بین می روند، همگی هزینه و برنامه ریزی می خواهند.
از طرف دیگر، تغییرات اقلیمی خود می تواند بقای نهال های تازه را دشوارتر کند. تابستان های گرم، دوره های خشکسالی و بارش های شدید چالش هایی هستند که پروژه های فضای سبز آینده باید از ابتدا برای آنها آماده باشند.
موفقیت Forestami بنابراین نباید فقط با عدد درختان کاشته شده سنجیده شود. شاخص مهم تر این است که چه تعداد از این درختان در سال های بعد سالم می مانند و آیا واقعا پوشش تاج درختی، دسترسی مردم به فضای سبز و کیفیت زیست محیطی محله ها افزایش پیدا می کند یا خیر.
میلان چه درسی برای شهرهای آلوده دارد؟
مهم ترین درس میلان شاید این باشد که طبیعت نباید آخرین مرحله طراحی شهر باشد.
سال ها در بسیاری از شهرها ابتدا ساختمان، خیابان و پارکینگ ساخته شده و در پایان، هر فضایی که باقی مانده به چند درخت و فضای سبز اختصاص یافته است. پروژه هایی مانند Forestami این ترتیب را برعکس می کنند و از مدیران شهری می خواهند پیش از توسعه، جای طبیعت را نیز مشخص کنند.
این رویکرد همان چیزی است که در ادبیات جدید برنامه ریزی شهری با مفاهیمی مانند Nature-based Solutions، Urban Reforestation، Green Infrastructure و Climate Resilience دیده می شود.
هدف فقط زیباتر کردن شهر نیست. شهر سبزتر باید بتواند در برابر گرمای شدید، بارش های ناگهانی، آلودگی هوا و کاهش تنوع زیستی مقاوم تر باشد.
جمع بندی؛ آینده میلان فقط خاکستری نیست
داستان میلان داستان شهری نیست که ناگهان مشکل آلودگی خود را حل کرده باشد. اتفاق مهم تر این است که یکی از بزرگ ترین و صنعتی ترین مناطق شهری اروپا تصمیم گرفته طبیعت را به مرکز برنامه ریزی آینده خود بازگرداند.
هدف کاشت سه میلیون درخت تا سال ۲۰۳۰، افزایش ۵ درصدی پوشش تاج درختی و احیای ۲۵۵ هکتار زمین شهری تخریب شده نشان می دهد برنامه میلان در مقیاسی فراتر از چند پروژه نمایشی دنبال می شود.
هنوز برای قضاوت نهایی زود است. کیفیت هوا، میزان بقای درختان، نحوه نگهداری فضاهای سبز و اثر واقعی پروژه بر دمای محله ها در سال های آینده مشخص خواهد کرد Forestami تا چه اندازه موفق بوده است.
اما یک تغییر همین حالا رخ داده است: در شهری که سال ها بتن، صنعت و ترافیک بخش بزرگی از تصویر آن را ساخته اند، درخت دیگر فقط یک عنصر تزئینی نیست؛ بخشی از زیرساخت آینده شهر است.
اگر میلان بتواند این برنامه را تا پایان دهه با موفقیت اجرا کند، تجربه آن می تواند برای بسیاری از کلان شهرهایی که همزمان با آلودگی، گرمای شدید و کمبود فضای سبز روبرو هستند، به نمونه ای قابل مطالعه تبدیل شود.
سوالات متداول درباره پروژه احیای طبیعت میلان
هدف پروژه Forestami چیست؟
هدف اصلی Forestami افزایش سرمایه طبیعی منطقه کلان شهری میلان، کاشت مجموعا سه میلیون درخت تا سال ۲۰۳۰، افزایش حدود ۵ درصدی پوشش تاج درختی و احیای زمین های شهری تخریب شده است.
چرا میلان با آلودگی هوا مواجه است؟
قرار گرفتن در دشت پو و محدودیت گردش هوا در کنار ترافیک، صنایع و سایر منابع انتشار آلاینده از دلایل مهم وضعیت نامطلوب کیفیت هوا در میلان و بخش هایی از شمال ایتالیا هستند.
آیا سه میلیون درخت داخل محدوده شهر میلان کاشته می شوند؟
خیر. هدف سه میلیون درخت مربوط به محدوده کلان شهری میلان است و نباید آن را صرفا به محدوده اداری مرکز شهر محدود دانست.
بوسکو ورتیکاله چه ارتباطی با این موضوع دارد؟
بوسکو ورتیکاله یا جنگل عمودی یکی از نمادهای معروف معماری سبز میلان است و نشان می دهد چگونه پوشش گیاهی می تواند در ساختمان های متراکم شهری نیز جای بگیرد. Forestami اما پروژه ای بسیار وسیع تر در مقیاس منطقه کلان شهری است.
آیا Forestami مشکل آلودگی هوای میلان را کاملا حل می کند؟
خیر. جنگل کاری شهری یکی از ابزارهای کاهش اثر آلودگی و گرمای شهری است، اما جایگزین کاهش انتشار آلاینده از حمل و نقل، صنعت، ساختمان ها و دیگر منابع نمی شود.
